واژگان نظارت و ارزیابی

ارزیابی (Evaluation)  
فرایند نظام­‌مند و عینی ناظر بر تعیین، گردآوری و اندازه­‌گیری داده‌­ها و اطلاعات توصیفی، تحلیل و تفسیر آن‌ها در یک نظام، مؤسسه یا برنامه با هدف قضاوت دربارۀ ارزش و میزان تحقق اهداف، عملیات و نتایج آن‌ها به‌­منظور هدایت در تصمیم­‌گیری، یادگیری و نیز پاسخ­‌گویی و اطلاع‌­رسانی به ذی‌نفعان.

ارزشیابی (Assessment)

فرایند نظام­‌مند ناظر بر تعیین، گردآوری و اندازه­‌گیری داده‌­ها، تحلیل و تفسیر­ آن‌ها به‌منظور سنجش و قضاوت دربارۀ کیفیت آموخته­‌ها (دانش، مهارت، توانایی)، عملکردی و رفتاری افراد با هدف ارائۀ بازخوردِ مستمر، اصلاح مسیر آموزش و بهبود کیفیت عملکرد فرد.

نظارت (Supervision)

فرایندی مستمر و پیوسته برای بررسی میزان پیشرفت روند­ها و فرایندهای یک نظام، مؤسسه یا برنامه به‌منظور اطمینان از اجرای فعالیت‌­ها مطابق برنامه‌­ها و اهداف مقطعی و ارائۀ بازخورد برای اعمال اصلاحات در فرایند.
اینفوگرافی تفاوت‌­های میان «ارزیابی»، «ارزشیابی» و «نظارت»
ارزیابی درونی (Internal Evaluation)

فرایند خودارزیابی که درآن صاحبان، یاران و ذی­‌نفعان درونی یک نظام، مؤسسه یا برنامه به‌صوت خود آگاهانه و داوطلبانه به ارزیابی و قضاوت دربارۀ فعالیت­‌های خود و نتایج آن می‌پردازند.

ارزیابی بیرونی (External Evaluation)

فرایند ارزیابی از طریق نهادهای تخصصی، خبرگان و همگنان دربارۀ نظام، مؤسسه یا برنامه  که به بررسی کیفیت فعالیت‌­ها و نتایج آن می‌­پردازند و نتیجۀ آن را به شکل رسمی وکتبی منتشر می­‌کنند.

اندازه­‌گیری (Measurement)

فرایند نسبت دادن روش‌­مند اعداد به خصیصه­‌ها و ابعاد هرگونه پدیده‌­ای یا صفات یا مشخصات افراد. هدف اندازه­‌گیری، توصیف، شناسایی و بازنمایی بدون قضاوت یا داوری دربارۀ آن پدیده است.

سنجش (Measurement)

فرایند اندازه­‌گیری پدیده و قیاسِ بدون ارزش­‌گذاری دربارۀ آن است. معنای سنجش از اندازه‌‏گیری گسترده‏‌تراست. برای اینکه سنجش نتیجه‌ای قابل اعتماد داشته باشد نیازمند سه ویژگی بنیادین پایایی، روایی و استانداردسازی است.

پایش (Monitoring)

شکلی از نظارت که هدف آن صرفاً گردآوری نظام‌­مند داده و اطلاعات بدون مداخله در روند فرایند است.

ممیزی (Audit)

فرایند بررسی، راستی­‌آزمایی و قضاوت دربارۀ موضوعی خاص و تطابق آن با استانداردهای مشخص با هدف کسب اطمینان از سازوکارهای کیفیت و ارائه پیشنهادهای اصلاحی از سوی گروهی خبره.

اعتبارسنجی (Validation)
 
فرایندی نظام‌­مند برای داوری با هدف تعیین صلاحیت و تأیید رسمی یک نظام، مؤسسه یا برنامه در دورۀ زمانیِ مشخص ­که نشان­‌دهندۀ بود/ نبود حداقل الزامات یا آستانۀ کیفیت در نظام، مؤسسه یا برنامه است. با اعتبارسنجی ذی­‌نفعان نظام، برنامه یا مؤسسه می­‌توانند اطلاعات لازم و معتبری را برای تصمیم‌­گیری به دست آورند. فرایند اعتبارسنجی شامل مراحل زیر است:

  1. بازنمایی اهداف نظام و میزان تحقق آن‌ها؛
  2. بازنمایی اجزای تشکیل‌دهندۀ نظام از نظر ترکیب و توزیع عوامل در زمینۀ تحقق هدف­‌های نظام؛
  3. بازنمایی تناسب، کارایی و اثربخشی نظام؛
  4. تطابق دستاوردها با هدف‌­های نظام یا استانداردهای تعریف‌شده؛
  5. ارزیابی بیرونی نظام به‌منظور تعیین صلاحیت آن.

اعتباربخشی  (Accreditation)
فرایند اعطای مجوز یا گواهینامۀ تأیید صلاحیت یا اعتبار به یک نظام، مؤسسه یا برنامه که بر اساس قضاوت خبرگان، استانداردهای ازپیش‌تعیین‌شده را رعایت کرده است. به‌عبارت دیگر، اعتباربخشی فرایندی است که درجریان آن یک نهاد حرفه‌­ای با استفاده از خبرگان، بر اساس مجموعۀ استانداردهای مدوّن و در دورۀ زمانیِ مشخص، نظام، مؤسسه یا برنامه‌­ای را ارزیابی کرده، دربارۀ اعطای مجوّز صلاحیت نظر می‌­دهد.

تضمین ­کیفیت­ (Quality Assurance)

 سازوکاری تنظیمی برای نگه‌داشت و اطمینان از­کیفیت و بهبود­ مستمر خدمات/ فراورده‌ها در سطح یک نظام، مؤسسه یا برنامه.

تضمین کیفیت در واقع قراردادی مشترک و عمومی است که فرایندهای هدف­‌مند و روش­‌مندی را تعیین می‌­کند تا از طریق آن، ذی‌نفعان دربارۀ وجود شرایط لازم و سازوکارهای مؤثر برای استقرار، نگه‌داری و ارتقای کیفیت در نظام، مؤسسه یا برنامه اطمینان یابند.

بازرسی (Inspection)

سازوکاری برای وارسی و تفتیش دربارۀ تعیین میزان انحراف افراد، گروه‌‏ها و سازمان‌‏ها از قوانین و مقررات مصوّب.

بازرسی فرایندی واکنشی ناشی از دریافت شکایتی از بروز خطا در عملکرد نهاد (فرد یا سازمان) است و هدف اصلی آن، شناسایی متخلفان و قانون‏‌گریزان و دست‌اندازان به حقوق عامه و ذی‌نفعان است.

حراست (Security)

سازوکاری برای پاسداری و مراقبت از سلامت اجزای خُرد و کلان سازمان در مقابل انواع انحراف‌­ها و خطرهای احتمالی به‌ویژه از بُعد امنیتی.

فعالیت‌های حراستی در زمرۀ امور مربوط به پدافند غیرعامل است و شامل برنامه‌­ریزی، سازمان­‌دهی، هدایت و نظارت بر فعالیت‌­ها و اجرای اقدام‌های تأمینی برای پیش‌گیری از دسترسیِ عوامل غیرمجاز به افراد، تأسیسات و اسناد و اطلاعات سازمان است.